Thư viện Kiến nghị Tranh biện Việt Nam

Đô thị nhỏ gọn (compact city) đề cập đến mô hình đô thị được tối ưu hóa công năng về đất đai (Copenhagen, Amsterdam,..). Các đặc điểm dễ nhận biết của đô thị nhỏ gọn bao gồm nhưng không giới hạn: mở rộng diện tích về chiều cao, tối ưu hóa hệ thống giao thông, các mô hình hỗn hợp đất đai đa chức năng (cư trú, làm việc, học hành, mua sắm và giải trí,...) Mục tiêu chính của đô thị nhỏ gọn hướng tới việc tối đa hóa công năng đất đai thay vì mở rộng diện tích về các khu vực vùng ven. Đô thị đa trung tâm là mô hình quy hoạch không gian, trong đó các hoạt động kinh tế, dịch vụ, và dân cư không tập trung vào một khu vực lõi duy nhất mà được phân tán ra nhiều trung tâm (hoặc cực phát triển) khác nhau thông qua tái cấu trúc địa lý hành chính và tái phân bổ hoạt động.

Giảm trưởng (hay hậu tăng trưởng) là một học thuyết kinh tế - xã hội với chủ trương cắt giảm quy mô sản xuất và tiêu thụ một cách có kế hoạch. Mục tiêu là bền vững môi trường, giảm bất bình đẳng, nâng cao hạnh phúc cộng đồng thông qua làm việc chia sẻ, tiêu dùng ít hơn và chống chủ nghĩa tư bản. Các chính sách giảm trưởng thường thúc đẩy sự phát triển đều giữa các khu vực trong một quốc gia thay vì tập trung vào một số thành phố hay trung tâm công nghiệp. Đồng thời cũng vận động chống đô thị hóa nặng nề. Thế nhưng, cũng có những chỉ trích cho rằng sự phi tập trung về quản lý giao thông vận tải và tài nguyên dẫn đến sự phát triển chậm và tốn kém.

The permanent members of the United Nations Security Council (also known as the P5) are the five sovereign states to whom the UN Charter of 1945 grants a permanent seat on the UN Security Council: China, France, Russia, United Kingdom, and United States. All have the power of veto, which enables any one of them to block any non-"procedural" Council decision, regardless of its level of international support.

The North American model develops young athletes primarily through school and university sports programs. Athletes compete in interscholastic leagues and, at the tertiary level, through the NCAA (National Collegiate Athletic Association), which offers athletic scholarships. Young athletes are typically drafted after graduation and sign professional contracts with teams. The European model develops athletes primarily through sports clubs where players are recruited young, trained by professional volunteers, and may be promoted based on sporting merit, which may result in signing professional contracts in their teens. Young players are typically amateurs and from the grassroots, and training is largely separate from formal education.

Giáo dục tại nhà là hình thức dạy học cho con cái hay trẻ em tại nhà mà không đến trường học. Giáo dục tại nhà có thể theo hoặc không theo tiêu chuẩn và giáo trình của chính phủ sở tại và thường được tiến hành bởi phụ huynh, gia sư, hoặc giáo viên trực tuyến.

Theo Lee Edelmen trong tác phẩm No Future, toàn bộ chính trị và xã hội loài người đều xoay quanh hình ảnh 'Đứa trẻ' (The Child). Mọi thứ chúng ta làm (tiết kiệm, bảo vệ môi trường, xây dựng luật pháp) đều được biện minh là 'vì thế hệ tương lai'. Theo Edelman, cộng đồng LGBTQ+ nên chấp nhận vị thế 'không có tương lai' để phá vỡ sự áp đặt của xã hội thay vì cố gắng chứng minh khả năng nuôi con tốt.

Năm 1919, Chính phủ Liên Xô phát động chiến dịch "Likbez" (Xóa sổ mù chữ) với quy mô chưa từng có trong lịch sử nhân loại. Tại các vùng bộ tộc du mục miền viễn đông và Trung Á, để đạt được mục tiêu phổ cập giáo dục khẩn cấp, chính quyền đã bắt buộc tách hàng triệu trẻ em bản địa khỏi gia đình và đưa vào các trường nội trú tập trung do nhà nước quản lý. Tại đây, trẻ em được nuôi ăn học miễn phí, dạy đọc viết và khoa học hiện đại, nhưng bị cấm tuyệt đối thực hành lối sống du mục, cấm nói tiếng bản địa và cấm tham gia các nghi lễ tôn giáo truyền thống của bộ tộc.

Mô hình "Đổi nợ lấy giáo dục" (Debt-for-Education Swaps) là một mô hình tài chính quốc tế, trong đó các quốc gia chủ nợ hoặc dịnh chế tài chính đồng ý xóa một phần nợ công cho một quốc gia đang phát triển. Đổi lại, chính phủ nước vay nợ có nghĩa vụ chuyển toàn bộ số tiền được miễn đó vào một quỹ ủy thác nội đia để chi trả cho các dự án cải cách giáo dục trẻ em. Nhằm đảm bảo tính minh bạch và tối ưu hóa hiệu quả, quỹ này sẽ do các tổ chức nhân đạo quốc tế và đại diện của phía chủ nợ trực tiếp điều hành. Hội đồng quản lý quốc tế này có toàn quyền quyết định việc thiết kế chương trình học, lựa chọn ngôn ngữ giảng dạy, cũng như tuyển dụng và phân bổ giáo viên tại các trường học nhận tài trợ một cách độc lập, không cần thông qua sự phê duyệt hay can thiệp từ Bộ giáo dục của quốc gia sở tại.

Đầu thế kỷ 20, các biện pháp tránh thai bị coi là bất hợp pháp và vô đạo đức tại Mỹ và châu Âu. Margaret Sanger, người tiên phong của phong trào kiểm soát sinh đẻ, đã tuyệt vọng tìm kiếm sự ủng hộ. Để có được nguồn tài trợ và tính chính danh khoa học, bà đã quyết định liên minh với phong trào Thuyết Ưu sinh (Eugenics) – một trào lưu khoa học đương thời tin rằng nhân loại cần "cải thiện nòi giống" bằng cách hạn chế sinh sản ở những người "kém cỏi" (người nghèo, người khuyết tật, dân tộc thiểu số). Sự liên minh này đã giúp hợp pháp hóa thuốc tránh thai thành công, mở ra kỷ nguyên giải phóng phụ nữ, nhưng cũng gián tiếp dọn đường cho các luật triệt sản cưỡng bức tàn nhẫn đối với các nhóm yếu thế trong nhiều thập kỷ sau đó.

Việt Nam hiện duy trì cách tiếp cận “không cấm nhưng không công nhận” hôn nhân cùng giới theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, do đó các cặp đôi cùng giới không thể đăng ký kết hôn và không được hưởng các quyền pháp lý gắn với hôn nhân, bao gồm việc cùng đứng tên làm cha mẹ hợp pháp. Trong thực tế, một số gia đình đồng giới vẫn cùng nuôi dưỡng trẻ em, nhưng pháp luật hiện hành thường chỉ công nhận một người là phụ huynh hợp pháp. Điều này dẫn đến các tranh luận về quyền giám hộ, đại diện pháp lý và bảo vệ quyền lợi của trẻ, bao gồm các vấn đề cụ thể như: quyền đại diện pháp lý trong các giao dịch hoặc tranh chấp liên quan đến trẻ; quyền thừa kế tài sản; cũng như quyền tiếp tục chăm sóc và nuôi dưỡng trẻ trong trường hợp người phụ huynh hợp pháp qua đời hoặc mất khả năng chăm sóc. Tại phiên thảo luận về Dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi) tháng 4/2026, Đại biểu Quốc hội Dương Minh Ánh đã đề xuất xem xét việc công nhận đầy đủ cả hai người nuôi dưỡng trong gia đình đồng giới trên giấy tờ hộ tịch, nhấn mạnh mục tiêu bảo vệ quyền lợi của trẻ em, ngay cả khi chưa có sự thay đổi về công nhận hôn nhân. Tuy nhiên, trong hệ thống pháp luật Việt Nam, các quyền liên quan đến con cái thường gắn chặt với chế định hôn nhân. Trên thế giới, nhiều quốc gia như Hà Lan, Canada và Mỹ đã công nhận hôn nhân đồng giới trước khi mở rộng đầy đủ quyền làm cha mẹ. Mặc dù Luật Hộ tịch và Luật Hôn nhân & Gia đình là hai hệ thống pháp luật riêng biệt, thế nhưng Luật Hộ tịch chỉ chủ yếu đóng vai trò ghi nhận và quản lý các quan hệ nhân thân, trong khi nhiều quyền liên quan đến gia đình, con cái và cha mẹ trong thực tế vẫn gắn chặt với quan hệ hôn nhân được pháp luật công nhận. Hiện tồn tại hai hướng tiếp cận chính: một là ưu tiên giải quyết các vấn đề thực tế liên quan đến quyền lợi của trẻ em; hai là cho rằng việc thay đổi cần bắt đầu từ công nhận hôn nhân để làm nền tảng pháp lý cho các quyền liên quan.

Chế độ kỹ trị là một mô hình chính phủ trong đó các nhà lãnh đạo được lựa chọn dựa trên năng lực chuyên môn và kỹ thuật, thay vì thông qua bầu cử phổ thông.

Các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) là bộ 17 mục tiêu toàn cầu do Liên Hợp Quốc đề ra vào năm 2015, nhằm giải quyết những thách thức lớn như nghèo đói, bất bình đẳng và biến đổi khí hậu vào năm 2030. Dựa trên 5 trụ cột (5P) gồm Con người, Hành tinh, Thịnh vượng, Hòa bình và Quan hệ đối tác, SDGs hướng tới một mô hình phát triển toàn diện; tuy nhiên, việc áp dụng một khuôn khổ chung cho mọi quốc gia cũng đặt ra tranh cãi về tính phù hợp, linh hoạt và các đánh đổi giữa các mục tiêu. Việt Nam đứng thứ hai Đông Nam Á về chỉ số SDGs năm 2025, với nhiều tiến bộ trong giảm nghèo, năng lượng sạch và khả năng chi trả. Tuy vậy, các lĩnh vực như môi trường biển, tài nguyên đất và đổi mới sáng tạo - hạ tầng vẫn ở mức thách thức, phản ánh áp lực phải cân bằng giữa tăng trưởng và bền vững.

"Đẩy thuyền" (shipping) là hành vi người hâm mộ tưởng tượng hoặc ủng hộ mối quan hệ tình cảm giữa hai cá nhân (người thật hoặc nhân vật hư cấu). Nó có xu hướng lãng mạn hóa các mối quan hệ, diễn giải các tương tác trong đời sống theo hướng tình cảm. Trong bối cảnh đó, văn hóa đẩy thuyền góp phần thúc đẩy việc người hâm mộ chủ động ghép đôi và lan truyền rộng rãi nhiều cặp đồng giới trong cộng đồng fan.

PactePacted transitions (chuyển đổi có thương lượng) là quá trình chuyển đổi từ chế độ độc tài quân sự sang dân chủ thông qua đàm phán giữa các elites của chế độ cũ (đặc biệt là quân đội) và lực lượng đối lập ôn hòa, nhằm đảm bảo một quá trình chuyển đổi hòa bình, có kiểm soát thay vì lật đổ bằng bạo lực. Những quá trình này thường bao gồm các thỏa thuận chính trị giữa hai bên, diễn ra dần dần để tránh sự sụp đổ đột ngột của nhà nước, đồng thời đi kèm với các điều khoản ân xá (amnesty) dành cho quân đội và quan chức chế độ cũ, đặc biệt liên quan đến các vi phạm nhân quyền. d transitions (chuyển đổi có thương lượng) là quá trình chuyển đổi từ chế độ độc tài quân sự sang dân chủ thông qua đàm phán giữa các elites của chế độ cũ (đặc biệt là quân đội) và lực lượng đối lập ôn hòa, nhằm đảm bảo một quá trình chuyển đổi hòa bình, có kiểm soát thay vì lật đổ bằng bạo lực. Những quá trình này thường bao gồm các thỏa thuận chính trị giữa hai bên, diễn ra dần dần để tránh sự sụp đổ đột ngột của nhà nước, đồng thời đi kèm với các điều khoản ân xá (amnesty) dành cho quân đội và quan chức chế độ cũ, đặc biệt liên quan đến các vi phạm nhân quyền.

“Phi thực dân hóa tri thức” (decolonizing knowledge) là khái niệm dùng để chỉ quá trình xem xét và thách thức sự thống trị của các hệ tư tưởng, lối diễn giải và hệ thống kiến thức được hình thành chủ yếu bởi các cường quốc phương Tây trong thời kỳ thuộc địa và hậu thuộc địa. Những người ủng hộ quan điểm này cho rằng nhiều lĩnh vực như lịch sử, quan hệ quốc tế, phát triển, địa lý hay học thuật toàn cầu hiện nay vẫn phản ánh góc nhìn phương Tây như một chuẩn mực phổ quát, trong khi kinh nghiệm, cách hiểu và hệ quy chiếu của các xã hội ngoài phương Tây thường bị xem nhẹ và không được nhận sự chú ý và nguồn lực để phát triển.

Chuyển giao trách nhiệm kiểm soát nhập cư (externalization of immigration): chính sách trong đó các quốc gia phát triển chuyển giao việc quản lý biên giới và người di cư sang các nước thứ ba. Thay vì xử lý tại quốc gia đến, các bên tìm cách ngăn chặn, kiểm tra hoặc tiếp nhận người xin tị nạn ở bên ngoài lãnh thổ của họ. Nhiều người di cư và người xin tị nạn từ châu Phi và Trung Đông đi qua Bắc Phi để tới châu Âu, đặc biệt bằng đường biển qua Địa Trung Hải. Để hạn chế số người đến lãnh thổ châu Âu, Liên minh châu Âu (EU) và một số quốc gia thành viên đã hợp tác với các quốc gia như Libya, Tunisia, Ai Cập, Morocco và Mauritania.