Thư viện Kiến nghị Tranh biện Việt Nam

(Info-slide: Thiết bị “Người bạn thân” là thiết bị tích hợp trí tuệ nhân tạo tạo ra một người bạn hoàn hảo dựa trên tính cách, thói quen, mong muốn của người dùng. Ngoài việc chia sẻ, tâm sự, “Người bạn thân” còn có khả năng tư vấn cách giải quyết vấn đề cực chính xác mà người bình thường không làm được.)

KOL (viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Key opinion leader", tức "người dẫn dắt dư luận chủ chốt") hay còn gọi là "người có ảnh hưởng", là một cá nhân có kiến thức về sản phẩm/dịch vụ và có tầm ảnh hưởng trong lĩnh vực của họ. Họ được tín nhiệm bởi các nhóm lợi ích có liên quan và có sức ảnh hưởng đáng kể đối với hành vi người tiêu dùng.

Thành phố 15 phút là mô hình thiết kế đô thị tập trung vào việc xây dựng các thành phố tự cung tự cấp, nơi mà mọi nhu cầu thiết yếu của cư dân như làm việc, học tập, mua sắm, chăm sóc sức khỏe và giải trí đều có thể tiếp cận trong vòng 15 phút đi bộ hoặc đi xe đạp từ nhà. Nó nhấn mạnh phát triển đa chức năng, dịch vụ địa phương và tính bền vững của phát triển đô thị. Mô hình này được giới thiệu vào năm 2016 bởi nhà đô thị học Carlos Moreno và nhanh chóng được đánh giá như một giải pháp giảm thiểu tình trạng quá tải giao thông, ô nhiễm môi trường, cô lập xã hội, và sự chuyên môn hóa về khu vực của các tiện ích xã hội. Tuy nhiên, nhiều tranh cãi cho rằng mô hình này sẽ gây ra quá tải dân số đô thị, bất bình đẳng xã hội, và sự hình thành các “bong bóng địa phương” – nơi cư dân bị giới hạn trong không gian sống quen thuộc, làm suy giảm sự tương tác, giao thoa văn hóa và cơ hội tiếp cận tài nguyên đô thị ở quy mô rộng hơn.

Trong nhiều nền văn hoá, phụ nữ bị hạn chế tiếng nói chính thống đã dùng ca hát và thơ ca dân gian ẩn danh để kháng cự, chế giễu, và khẳng định chủ thể tính danh của mình. Landay là những bài thơ dân gian truyền miệng, thường ẩn danh, do phụ nữ mù chữ ở Afghanistan sáng tác, với nội dung táo bạo liên quan đến tình dục và những hành vi có thể bị trừng phạt bằng cái chết. Nhiều bài landay châm biếm đàn ông về sự hèn nhát trên giường và ngoài chiến trận, qua đó phá vỡ chuẩn mực xã hội bằng cách vừa quyến rũ vừa chế giễu những kỹ năng được coi là biểu tượng sức mạnh nam giới. Tương tự, trong một số cộng đồng châu Phi, phụ nữ ứng tác các bài hát ngắn gọi là “toast” để chế giễu sự yếu kém của chồng trong quan hệ tình dục hoặc năng lực chiến đấu, như một cách nói điều không thể nói công khai. Trong xã hội phong kiến, phụ nữ Việt ít được ghi nhận trong văn chương chính thống, nhưng thông qua ca dao, hò, lý, hát ru, họ bộc lộ tình cảm và đôi khi châm biếm đàn ông hoặc phê phán xã hội. Ví dụ: nhiều câu ca dao chế giễu chồng ham rượu, cờ bạc hay sự bất tài của kẻ có quyền.

Bạn là một người trẻ quan tâm đến các tiến bộ xã hội (như quyền lợi các nhóm yếu thế, các phong trào xã hội...). Một ngày, bạn tỉnh dậy trong một thế giới nơi ký ức có thể được mua bán như tiền tệ. Trong thế giới giả tưởng này, công nghệ đã cho phép con người trích xuất, lưu trữ và truyền tải ký ức như một loại dữ liệu. Những ký ức này có thể được trải nghiệm lại thông qua thiết bị thần kinh (neural interface), cho phép người mua cảm nhận đầy đủ cảm xúc, hình ảnh và đau đớn như thể chính họ đã trải qua. Một ngành công nghiệp mới mang tên "thị trường đồng cảm" (empathy market) đã ra đời, nơi những ký ức – đặc biệt là những trải nghiệm chấn thương như chiến tranh, kỳ thị chủng tộc, bạo lực tình dục, hay nghèo đói – được rao bán trên các nền tảng trực tuyến. Các tập đoàn truyền thông, bảo tàng ký ức, nghệ sĩ tương tác và nhà sưu tập tư nhân là những khách hàng chính. Một ký ức càng "mạnh", càng hiếm hoặc gắn với sự kiện lịch sử lớn thì càng có giá cao.

Diễn ngôn "Lẽ phải của lịch sử" (the right side of history) kêu gọi mọi người hãy hành động ở hiện tại để phục vụ một mục đích nào đó mà người kêu gọi cho là đúng đắn. Quan niệm này thường được sử dụng bởi các chính trị gia/ các nhà hoạt động xã hội v.v... để vận động bầu cử, thúc đẩy phong trào xã hội bằng cách khẳng định sứ mệnh mà họ đang theo đuổi là điều sẽ để lại những di sản tốt đẹp, để khi họ không còn hiện diện, thì những gì họ đã làm sẽ thuộc về "lẽ phải của lịch sử". Ví dụ: Cựu Tổng thống Obama thường xuyên sử dụng cụm "lẽ phải của lịch sử" trong các phát biểu của mình để thể hiện sự ủng hộ với một bên nào đó hoặc hợp thức hóa/kêu gọi hành động nào đó. Trong bài phát biểu về chủ nghĩa khủng bố tại Phòng Bầu dục ngày 6/12/2015, Obama nói: “Hỡi những người dân Mỹ, tôi tin tưởng rằng chúng ta sẽ thành công trong nhiệm vụ này vì chúng ta đang đứng về lẽ phải của lịch sử.”

Theo Lee Edelmen trong tác phẩm No Future, toàn bộ chính trị và xã hội loài người đều xoay quanh hình ảnh 'Đứa trẻ' (The Child). Mọi thứ chúng ta làm (tiết kiệm, bảo vệ môi trường, xây dựng luật pháp) đều được biện minh là 'vì thế hệ tương lai'. Theo Edelman, cộng đồng LGBTQ+ nên chấp nhận vị thế 'không có tương lai' để phá vỡ sự áp đặt của xã hội thay vì cố gắng chứng minh khả năng nuôi con tốt.

Bóng bầu dục là bộ môn phổ biến và được theo dõi nhiều nhất tại Mỹ. Trong đó, trận Super Bowl, trận chung kết của Giải Bóng Bầu dục Mỹ (National Football League) thường xuyên là chương trình TV có nhiều lượt xem nhất trong năm, với trung bình khoảng hơn 100 triệu người xem trực tiếp chỉ tại Mỹ. Vì thế, trận Super Bowl không chỉ đơn thuần là một sự kiện thể thao, mà là một sự kiện văn hóa quan trọng với người dân Mỹ. Chương trình Halftime Show là chương trình âm nhạc giải trí diễn ra vào giờ nghỉ giữa giờ của mỗi trận Super Bowl, kéo dài khoảng 15 phút và thường được biểu diễn bởi những nghệ sĩ nổi tiếng nhất. Đây cũng thường xuyên là một trong những sự kiện âm nhạc lớn nhất trong năm, với lượt người xem tương đương trận Super Bowl. Tuy nhiên trong những năm gần đây, chương trình Halftime Show đang có xu hướng chính trị hóa, khi các màn trình diễn và thể hiện đang chứa nhiều thông điệp, phong cách, và quan điểm chính trị của cá nhân nghệ sĩ mạnh mẽ hơn. Xu hướng này có thể được nhận thấy qua màn trình diễn của Kendrick Lamar vào năm 2025 với các thông điệp về phân biệt chủng tộc, tính định danh của người Mỹ Phi, và cấu trúc quyền lực - xã hội Hoa Kỳ; hay qua màn trình diễn của Bad Bunny năm 2026 hoàn toàn bằng tiếng Tây Ban Nha với thông điệp về tính định danh của người Mỹ - Latin và Puerto Rican, chống chủ nghĩa thực dân, và bất bình đẳng xã hội.

"Phổ chính trị tả - hữu là một thước đo các quan điểm và tư tưởng chính trị, sắp xếp chúng từ khuynh hướng tự do và cấp tiến (tả) đến bảo thủ và truyền thống (hữu). Nói cách khác, phổ này không nói ai đúng hay sai, mà cho thấy mức độ thay đổi xã hội mà một người hoặc một nhóm mong muốn: Càng về bên tả, càng muốn thay đổi và cải cách xã hội; Càng về bên hữu, càng muốn duy trì trật tự và giá trị hiện có."

Outsider art (Tạm dịch: Nghệ thuật của dân ngoại đạo) là thuật ngữ chỉ các tác phẩm nghệ thuật được sáng tác bởi những người nằm ngoài hệ thống nghệ thuật chính thống — ví dụ: tù nhân, người mắc bệnh tâm thần, hoặc các cộng đồng bị gạt ra ngoài lề xã hội. Trong những năm gần đây, nhiều phòng triển lãm và nhà sưu tập nghệ thuật danh tiếng đã tích cực đón nhận nghệ thuật ngoài lề như một dạng nghệ thuật xã hội và đậm chất "thô mộc" (rawly authentic).

Hiện tại, OpenAI hoạt động theo mô hình kết hợp, trong đó OpenAI Inc. là một tổ chức phi lợi nhuận giám sát sứ mệnh xây dựng trí tuệ nhân tạo vì lợi ích của nhân loại, trong khi OpenAI LLC là công ty con có mục tiêu lợi nhuận với các khoản đầu tư từ các công ty như Microsoft. Trong mô hình này, các nhà đầu tư chịu sự hạn chế lợi nhuận, có nghĩa là lợi nhuận của họ bị giới hạn để đảm bảo rằng sứ mệnh xã hội của công ty được ưu tiên hơn việc tối đa hóa lợi nhuận. Một Công Ty Lợi Ích Công Cộng (PBC) là một cấu trúc lợi nhuận cho phép các công ty cân bằng giữa lợi nhuận tài chính và cam kết hợp pháp đối với lợi ích công cộng. Trong một PBC, các nhà đầu tư có thể nhận được lợi nhuận không bị giới hạn, nhưng công ty có nghĩa vụ pháp lý phải xem xét tác động của các hành động của mình đối với xã hội và các bên liên quan, không chỉ đối với cổ đông của mình.

“Mô hình cách ly" của tư pháp hình sự là mô hình mà các cá nhân có khả năng gây nguy hiểm cho xã hội sẽ bị hạn chế tự do một cách nhân đạo. Đối với mô hình trên, hệ thống nhà tù được cho là không cần thiết. Hiểu một cách đơn giản rằng, mô hình này sẽ hạn chế việc kết án thù mà thay vào đó là sử dụng các các biện pháp trừng phạt khác nhằm giảm thiểu việc vi phạm các quyền tự do dân sự. Điều này có thể bao gồm từ những can thiệp tối thiểu, như ngăn chặn những người tham gia vào các cuộc ẩu đả tại quán bar được phép mua rượu, hay việc quản thúc tại gia đối với những tội phạm nguy hiểm nhất. Nếu được cho là cần thiết để ngăn chặn tổn hại cho xã hội, các biện pháp hạn chế cũng có thể được áp dụng cho những người chưa phạm tội (ví dụ: ngăn chặn một thiếu niên bị bắt nạt mua súng).

“Tính trung lập của công ty” đề cập đến một bộ chính sách được thực hiện tại một số công ty. Các chính sách này cấm diễn ngôn chính trị hay thể hiện quan điểm về các vấn đề xã hội của nhân viên trên mọi nền tảng. Ngoài ra, cũng cấm các cuộc thảo luận tại nơi làm việc liên quan đến chính trị và xã hội ngoài phạm vi sứ mệnh của công ty.

Vì mục đích của trận tranh biện, việc đối xử với trẻ em "như một tờ giấy trắng" chỉ việc coi trẻ em là một nhóm đối tượng không biết gì và có bản chất thiện lành, dễ bị tổn thương nên cần nhiều sự bao bọc và định hướng. Một số ví dụ của việc đối xử trẻ em "như tờ giấy trắng" bao gồm nhưng không giới hạn như: bố mẹ hạn chế nói về vấn đề tài chính gia đình với con vì sợ con lo lắng; xã hội biện minh cho những hành động gây hại, phá phách của trẻ em là "vô tình", "nó là trẻ con mà".ng; xã hội biện minh cho những hành động gây hại, phá phách của trẻ em là "vô tình", "nó là trẻ con mà".