Moji Motions

Trong những năm gần đây, một làn sóng phản kháng nhắm vào tầng lớp giàu có và giới tinh hoa đã lan rộng trong đời sống chính trị và văn hóa đại chúng. Các diễn ngôn này thường phơi bày sự bất công trong phân phối của cải, thách thức quyền lực kinh tế - chính trị, và thúc đẩy thảo luận về công bằng xã hội. Tuy nhiên, chúng cũng mang theo sắc thái quá khích khi biến giới tinh hoa thành đối tượng tập thể của sự phẫn nộ và thù ghét, khiến ranh giới giữa phê phán chính sách và công kích con người trở nên không rõ ràng.

Một số nhà sử học cho rằng Phật giáo ra đời như phản ứng chống lại hệ thống đẳng cấp bất bình đẳng của Ấn Độ giáo và nạn tham nhũng trong tầng lớp Brahmana, Kshatriya. Điều này khiến tôn giáo này trở nên hấp dẫn với các đẳng cấp thấp. Phật giáo nhấn mạnh mọi người đều có thể đạt giác ngộ, trái ngược quan niệm trước đó chỉ dành cho tầng lớp thượng lưu. Tuy nhiên, trong các tu viện vẫn tồn tại quy định phân biệt giới, như 58 giới luật chỉ áp dụng cho ni cô (ví dụ: không được ra ngoài ban đêm, phải tôn trọng các ni đồng nam trẻ hơn). Nhiều học giả cho rằng điều này nhằm duy trì sự ủng hộ xã hội, vì tu sĩ sống nhờ cúng dường, không được tự kiếm sống (theo kinh Vinaya).

(1) Trong xã hội Mỹ thập niên 1960, việc chăm sóc và nuôi dưỡng con cái chủ yếu được mặc định là trách nhiệm của phụ nữ. Nam giới được xã hội kỳ vọng và cho phép dành nhiều thời gian hơn cho hoạt động chính trị hay lý tưởng cá nhân, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc họ bỏ bê trách nhiệm gia đình. (2) Năm 1965, Norman Morrison, một nhà hoạt động phản chiến người Mỹ, đã tự thiêu trước Lầu Năm Góc năm để phản đối việc Mỹ xâm lược Việt Nam. Ông ra đi đột ngột, không báo trước, để lại vợ cùng ba con nhỏ. Anne - vợ ông - vốn cũng là người yêu chuộng hòa bình và từng tham gia biểu tình, vận động nhằm chấm dứt chiến tranh. Tuy nhiên, cái chết của Morrison đã để lại cú sốc tâm lý nặng nề cho bà và các con, một vết thương họ chưa bao giờ thực sự vượt qua được. (3) Trong khoảng thời gian Mỹ xâm lược Việt Nam, phụ nữ Việt Nam gánh chịu thiệt hại rất lớn, cả từ bạo lực trực tiếp lẫn gánh nặng xã hội ở hậu phương.

Trong nhiều nền văn hoá, phụ nữ bị hạn chế tiếng nói chính thống đã dùng ca hát và thơ ca dân gian ẩn danh để kháng cự, chế giễu, và khẳng định chủ thể tính danh của mình. Landay là những bài thơ dân gian truyền miệng, thường ẩn danh, do phụ nữ mù chữ ở Afghanistan sáng tác, với nội dung táo bạo liên quan đến tình dục và những hành vi có thể bị trừng phạt bằng cái chết. Nhiều bài landay châm biếm đàn ông về sự hèn nhát trên giường và ngoài chiến trận, qua đó phá vỡ chuẩn mực xã hội bằng cách vừa quyến rũ vừa chế giễu những kỹ năng được coi là biểu tượng sức mạnh nam giới. Tương tự, trong một số cộng đồng châu Phi, phụ nữ ứng tác các bài hát ngắn gọi là “toast” để chế giễu sự yếu kém của chồng trong quan hệ tình dục hoặc năng lực chiến đấu, như một cách nói điều không thể nói công khai. Trong xã hội phong kiến, phụ nữ Việt ít được ghi nhận trong văn chương chính thống, nhưng thông qua ca dao, hò, lý, hát ru, họ bộc lộ tình cảm và đôi khi châm biếm đàn ông hoặc phê phán xã hội. Ví dụ: nhiều câu ca dao chế giễu chồng ham rượu, cờ bạc hay sự bất tài của kẻ có quyền.

Các phong trào quyền nam giới bao gồm các nhóm và cá nhân tập trung vào vấn đề do xã hội hoặc chính phủ gây bất lợi, phân biệt đối xử với nam giới và trẻ em trai. Các mối quan tâm của phong trào quyền nam giới bao gồm nhưng không giới hạn đến sự ưu ái dành cho phụ nữ trong luật gia đình (quyền nuôi con, tiền cấp dưỡng và phân phối tài sản hôn nhân,..), sinh sản, bạo lực gia đình đối với nam giới, quân dịch bắt buộc, mạng lưới an sinh xã hội và các chính sách y tế,..v.v . Tuy nhiên, một số ý kiến cho rằng phong trào quyền nam giới là một phần của việc kỳ thị nữ giới và chống đối nữ quyền.

Mùa đầu tiên của bộ phim THE BRIDGERTON mô tả quá trình của cô gái Daphne để trở thành "viên ngọc sáng nhất của mùa lễ hội" và cuộc sống hôn nhân của cô ấy sau này. Trong suốt bộ phim, "mùa lễ hội" ở đây được hiểu là mùa cưới ở xã hội Anh thời phong kiến, nơi các cô gái thể hiện bản thân như một quý cô tại các buổi tiệc của Hoàng gia để có thể kiếm được một người chồng có địa vị cao, sống một cuộc sống sung túc sau này. Chính nữ hoàng Charlotte, người có quyền lực cao nhất nước Anh cũng công khai tạo ra hệ thống này. Trong khi các cô gái theo đuổi việc trở thành viên ngọc được nhiều người săn đón nhất, các chàng trai cũng phải "đi săn" để chinh phục được một cô gái về làm vợ, nhất là các cô gái là ứng cử viên cho danh hiệu viên ngọc.

“I can fix him” (“Tôi có thể sửa được anh ấy”) là một cụm từ lóng phổ biến trên mạng xã hội, nhằm chỉ việc những người phụ nữ cố gắng thay đổi một người đàn ông để họ trở nên tốt và phù hợp với mình hơn.

Trong Phật giáo, Bồ Tát (Bodhisattva) là người trên con đường giác ngộ, phát nguyện cứu giúp chúng sinh thoát khỏi đau khổ với tinh thần vô ngã, vượt lên khỏi mọi phân biệt, kể cả giới tính. Trong kinh điển nguyên thủy, Quán Thế Âm Bồ Tát thường mang hình tướng trung tính. Khi truyền sang Đông Á (như Trung Quốc, Việt Nam), hình tượng này dần được nữ tính hóa, gắn liền với những phẩm chất như lòng từ bi vô hạn, sự hy sinh lớn lao, và đức hạnh thanh khiết. Trong bối cảnh trận tranh biện này, “nữ tính hóa” được hiểu là quá trình trong đó hình tượng Quán Thế Âm được thể hiện với dáng vẻ nữ giới, được tôn vinh qua các phẩm chất mẫu tính nói trên, và được các tín đồ nữ tiếp nhận như một khuôn mẫu đạo hạnh trong đời sống tinh thần và xã hội.

Trong quá trình thúc đẩy bình đẳng giới trong xã hội (ví dụ: nghề nghiệp, ngành nghiên cứu, tỉ lệ giới trong các trường đại học), hiện tượng "Di cư Nam giới" (male flight) mô tả tình trạng số lượng nam giới rời bỏ một lĩnh vực kinh tế nào đó cao hơn số lượng phụ nữ gia nhập vào. Điều này thường phản ánh việc ngành nghề đó dần bị coi nhẹ và nhận được ít đầu tư hơn. Tuy vậy, hiện tượng “di cư nam giới” cũng được xem là biểu hiện của sự tái cấu trúc không gian giới, trong đó phụ nữ dần chiếm lĩnh vị trí trung tâm ở những lĩnh vực từng bị nam giới thống trị. Một số ví dụ tiêu biểu cho hiện tượng "Di cư Nam giới" bao gồm: các ngành kế toán, y tá, bác sĩ thú y tại Mỹ; ngành sư phạm tại Việt Nam; hay hoạt động cổ vũ (cheerleading) tại các trường đại học Mỹ, v.v.

Pê đê (Pédéraste) là một từ gốc Pháp, chỉ những người đàn ông có hành vi tình dục với trẻ em nam. Tại Việt Nam, từ "pê đê" thường được sử dụng để chỉ những người thuộc cộng đồng LGBTQAI+ (phần lớn để chỉ người đồng tính). Ngày nay, từ "pê đê" được sử dụng thường xuyên hơn trong các cuộc trò chuyện, thảo luận hay nội dung trên mạng xã hội có liên quan đến chủ đề xu hướng tính dục.

Tại nhiều quốc gia Đông Nam Á, trước khi chịu sự thuộc địa của các nước phương Tây, văn hóa và tín nghĩa bản địa có nhiều đặc điểm đa dạng về giới như: + Tại Việt Nam, hoạt động hầu đồng được thực hiện bởi “đồng cô bóng cậu” - nữ cải nam trang theo căn các cậu Hoàng và ngược lại, nam cải nữ trang theo căn các thánh Mẫu hay Công chúa. Từ thế kỉ 20, trước ảnh hưởng của văn hóa phương Tây cùng "văn minh, tiến bộ", hầu đồng bắt đầu nhận chỉ trích là mê tín dị đoan. + Các xã hội Philippines tiền thuộc địa tôn kính các nhà lãnh đạo tinh thần Babaylan - được cho là sở hữu tính hai mặt về mặt tinh thần, thể hiện cả năng lượng nam tính và nữ tính. Babaylan có thể là nữ, nam, hoặc người liên giới tính. Những người này được cho là có khả năng triệu hồi linh hồn và các vị thần. Sau khi Đế quốc Tây Ban Nha đánh chiếm, Philippines chịu ảnh hưởng Công giáo, khiến phong tục này bị mai một. Trong khi phương Tây thường được định hình là nguyên mẫu của sự "hiện đại" và "tiến bộ" bởi các "bước tiến" về công nhận quyền LGBTQ+, thì phương Đông, trái lại, thường được hiểu là nơi lạc hậu và chưa phát triển cho quyền của người LGBTQ+. Nhiều học giả cho rằng cách định hình này đang sử dụng cách diễn đạt của chủ nghĩa thực dân.

Phong trào 4B (hay "4 Không") là một phong trào nữ quyền nổi bật tại Hàn Quốc, ủng hộ việc: - Không quan hệ tình dục với đàn ông. - Không sinh con. - Không hẹn hò với đàn ông. - Không kết hôn với đàn ông. Phong trào này ra đời như một phản ứng trước chủ nghĩa gia trưởng và xã hội bảo thủ tại Hàn Quốc. Tại Mỹ, việc Donald Trump đắc cử vào tháng 11/2024 đánh dấu sự trỗi dậy của các phong trào chính trị bảo thủ tại Mỹ, ví dụ như MAGA (Make America Great Again). Phó tổng thống JD Vance cũng đã nhiều lần công khai phản đối quyền tiếp cận phá thai.

Thể loại phim kinh dị về hình tượng người mẹ mô tả người mẹ trong các tình huống giả tưởng khác nhau mà khiến người mẹ có những hành vi kinh dị, bạo lực, gây sốc. Qua hoàn cảnh mà người mẹ chịu đựng và hành động kinh dị tương ứng, thể loại này bình luận về hoàn cảnh xã hội và đức tính của người mẹ nói riêng và người phụ nữ nói chung, Ví dụ: - Đối mặt với áp lực và sự trầm cảm, người mẹ đơn thân bị ma nhập, trở nên bạo lực với con mình. Sau cùng, bà thoát khỏi nó nhờ con trai (The Babadook, Kent). - Khi bà ngoại nhà Graham mất, người mẹ nghệ sĩ và gia đình cô ấy phát hiện dòng máu mang quyền năng, sự hắc ám, và nỗi đau chảy trong huyết mạch người phụ nữ. Kết phim, cái xác không đầu của người bà và mẹ tôn thờ cái đầu của người con gái trên một mannequin nam, cho rằng đó là Ác Quỷ và “sửa lại cơ thể nữ” cho hắn. (Hereditary, Aster) - Đối mặt với cái chết của con, người mẹ già trong Mother (Bong) báo thù kẻ giết con mình một cách tàn nhẫn. Khi con nuôi bà chết, người mẹ nuôi, vốn lớn lên mồ côi, thấy những hồn ma trẻ mồ côi và cuối cùng rời bỏ cuộc sống (The Orphanage, Bayona). - Những bộ phim khác: Psycho (Hitchcock), Coraline (Selick), A Tale of Two Sisters (Kim), Get Out (Peele), 28 Weeks Later (Fresnadillo), Goodnight Mommy (Franz, Fiala).

Phép ẩn dụ ""Các làn sóng"" (“Waves of feminism"") thường được sử dụng như một cách tiếp cận để giải thích nguồn gốc hình thành và sự phát triển của phong trào nữ quyền qua việc phân định các thời kỳ phát triển của phong trào theo tiến trình thời gian với các đặc trưng khác nhau. Trong đó, sự mô tả các làn sóng từ một đến ba thường lấy bối cảnh chủ yếu từ những đấu tranh và thảo luận về giới tại Mỹ. Những mô tả được công nhận rộng rãi về thời gian và đặc trưng của các làn sóng là như sau: (1) Làn sóng đầu tiên (1840-1920) được miêu tả như một phong trào chính trị đấu tranh cho quyền dân sự và chính trị của phụ nữ qua các hình thức như biểu tình và giảng dạy truyền bá, với thành tựu nổi bật nhất là đạt được quyền bầu cử cho phụ nữ. (2) Làn sóng thứ 2 (1960-1980) bắt nguồn từ giữa thập niên 60 được đặc tính hóa bởi sự lên tiếng chỉ trích vai trò giới đặt lên người nam và nữ, cũng như hệ thống các phân biệt dựa trên giới. (3) Làn sóng thứ 3 (1990 - ?) là những nỗ lực mở rộng các thảo luận về nữ quyền bên ngoài vấn đề giữa nam giới và nữ giới mà bao gồm nhiều danh tính hơn như tuổi tác, tầng lớp, chủng tộc, v.v và đấu tranh cho sự hiện diện của phụ nữ ở các vị trí quyền lực hơn. (4) Làn sóng thứ 4 (được cho là thời kỳ hiện đại) được đặc tính hoá bởi các diễn ngôn đấu tranh diễn ra chủ yếu trên Internet và mạng xã hội, nổi bật nhất là phong trào #MeToo. Ở thời điểm hiện tại, ""Các làn sóng"" được đề cập rất nhiều trong các diễn ngôn nữ quyền ở nhiều quốc gia và bối cảnh khác nhau.

Chính sách nâng đỡ (Affirmative action) là các chính sách giúp các nhóm yếu thế bị kỳ thị trong xã hội có nhiều cơ hội hơn để tiếp cận giáo dục, việc làm,...

Các triết gia Khắc kỷ cho rằng phụ nữ bình đẳng với nam giới trên tư cách là những sinh vật có lý trí. Tuy nhiên, họ vẫn có những vai trò tự nhiên và xã hội khác nhau. Vì vậy, họ cho rằng phụ nữ nên được cung cấp những cơ hội khác đàn ông. Ví dụ, Musonius cho rằng phụ nữ nên học triết học, bởi vì việc đào tạo như vậy sẽ khiến họ trở thành những bà nội trợ tốt hơn.